Ontwerper x bibliotheek

Bibliotheken spelen een steeds belangrijkere rol in het versterken van de democratische samenleving. De bibliotheek die vaak nog bekend staat als kennis- en informatieplek, is uitgegroeid tot een plek voor ontmoeting, gesprek en actieve betrokkenheid bij maatschappelijke vraagstukken.

Tegelijkertijd staan bibliotheken voor een uitdaging. Hoe bereik je mensen die zich niet vanzelfsprekend aangesproken voelen? Hoe bouw je aan democratisch zelfvertrouwen in een samenleving die voor veel mensen steeds diverser, complexer en gepolariseerder voelt?

Tijdens deze editie van de Social Design Showdown brengen we de wereld van de bibliotheek en die van ontwerpers bij elkaar. We onderzoeken hoe bibliotheken en ontwerpers elkaar kunnen versterken. Wat gebeurt er wanneer we maatschappelijke opgaven benaderen vanuit de ervaringen, behoeften en leefwereld van mensen zelf? Welke nieuwe inzichten, samenwerkingen en mogelijkheden ontstaan er dan?

We gaan aan de slag met concrete vraagstukken uit de bibliotheekpraktijk: binnen de biebsector worden vele programma's rondom digitale inclusie, basisvaardigheden en laaggeletterdheid georganiseerd. Toch blijven juist de mensen die je wilt bereiken vaak buiten beeld. Hoe zorg je dat een DigiVitaler-training écht aansluit? Hoe bereik je NT1-doelgroepen? En hoe maak je van de bibliotheek een plek waar mensen daadwerkelijk stappen zetten om mee te doen in de samenleving?

Deze bijeenkomst is bedoeld voor programmamanagers van lokale bibliotheken en ontwerpers. Dus:

• wil je als programmamanager nieuwe manieren ontdekken om doelgroepen te bereiken en je aanbod beter te laten aansluiten op hun leefwereld?

• wil je als ontwerper kennis maken met een boeiende sector die kansen biedt voor maatschappelijke vernieuwing?

Terugblik

Hoe kunnen bibliotheken en social designers elkaar versterken bij maatschappelijke vraagstukken? Tijdens de 28e Social Design Showdown kwamen ontwerpers en bibliotheekprofessionals samen om deze vraag te onderzoeken. De presentaties van Mirjam Zweers (Probiblio) en Mats Horbach (Bureau AM) lieten zien hoe bibliotheken zich ontwikkelen tot plekken voor ontmoeting, educatie en maatschappelijke betrokkenheid. Tegelijkertijd blijft het een uitdaging om verschillende doelgroepen te bereiken en aan te sluiten bij hun behoeften.

Juist hierin liggen kansen voor social design: door samen met inwoners en andere betrokkenen te onderzoeken wat er speelt en hoe de bibliotheek beter kan aansluiten op de samenleving.

Shirley Lammers (Afdeling Buitengewone Zaken) deelde praktijkervaringen uit de samenwerking met bibliotheek Waterland, één van de casussen uit de publicatie ‘Bibliotheek Ontwerpt’ door Shay Raviv.

Na de presentaties was het tijd om samen aan de slag te gaan! In zes ontwerptafels onderzochten de deelnemers hoe bibliotheken meer mensen kunnen bereiken en betrekken, maar ook hoe de samenwerking binnen de bibliotheeksector verbeterd kan worden.

Van aanbod naar toegankelijkheid en ontmoeting

Bij digitale inclusie en laaggeletterdheid stond de cursus Digivertaler centraal. De uitdaging is dat het niveau, het cursusmateriaal en mogelijk de locatie onvoldoende aansluiten op de doelgroep. Een kansrijke richting is om het bestaande aanbod toegankelijker te maken door het materiaal en instapniveau aan te passen en verbeteringen samen met de doelgroep te testen.

Ook het bereiken van mensen met een klein sociaal netwerk vraagt om een andere aanpak. De uitdaging is om mensen te bereiken die niet vanzelf naar de bibliotheek komen en om vrijwilligerswerk beter te verbinden met buurtgericht werken. Kansen liggen in het opzoeken van mensen op vertrouwde plekken, zoals een kapper of bakker, en het organiseren van laagdrempelige ontmoetingen, bijvoorbeeld met een gratis ontbijt.

Bij de TU Delft bibliotheek stond de centrale hal als third place centraal: een plek waar verschillende gebruikers samenkomen. De uitdaging is dat niet iedereen de ruimte als gelijkwaardig ervaart. Door meer aandacht te besteden aan zichtbaarheid en representatie en samen met studenten te onderzoeken wat gebruikers nodig hebben, kan de hal zich ontwikkelen tot een toegankelijkere ontmoetingsplek.

Van losse initiatieven naar een lerend bibliotheeknetwerk

Twee ontwerptafels gehost door Stichting Samenwerkende POI’s Nederland  onderzochten hoe bibliotheken kennis kunnen delen en ruimte kunnen houden voor vernieuwing.

Eén van de geformuleerde ontwerpdoelen was hoe we het bibliotheeknetwerk zo kunnen ontwerpen dat we experimenten en succesvolle projecten breed kunnen delen. De groep constateert dat dit geen opgaveprobleem maar een netwerkorganisatieprobleem is. Het vraagt om meer ondersteuning vanuit het netwerk en hier is wellicht ook een mooie rol voor de Provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) weggelegd. De vraag is waar die zich op moeten richten: organisatie, cultuur of gedrag? De conclusie: focus als POI’s op systeemontwerp waardoor bibliotheken gemakkelijk informatie kunnen delen over het verloop van (innovatie)projecten en projecten aan de hand van de “ontwerpende aanpak”.

Ook het stimuleren van nieuwsgierigheid en vernieuwing vraagt om aandacht. Werkdruk, veel initiatieven tegelijk en het snel overnemen van eigenaarschap kunnen de ruimte om te experimenteren beperken. Een duidelijke eigen focus kan bibliotheken helpen bewuster te kiezen waarmee ze aan de slag gaan. Zo ontstaat meer ruimte om te experimenteren, van elkaar te leren en ervaringen uit te wisselen.

Van programmering naar verbinding

Hoe verleid je bezoekers om ook ander aanbod van de bibliotheek te ontdekken? Bij deze ontwerptafel van de bibliotheek Rotterdam stond de verbinding tussen de frontoffice en de programmamakers centraal. De uitdaging is dat medewerkers niet altijd voldoende op de hoogte zijn van de activiteiten, waardoor ze bezoekers hier minder makkelijk op kunnen wijzen.

Een kansrijke richting is om de samenwerking tussen de frontoffice en programmamakers te versterken. Door informatie over de programmering beter te delen, kunnen medewerkers bezoekers actiever doorverwijzen naar activiteiten die bij hun interesses passen en wordt het bestaande aanbod zichtbaarder.

Samen verder ontwerpen

De zes ontwerptafels laten zien dat uitdagingen binnen bibliotheken spelen op verschillende niveaus: van toegankelijk aanbod en ontmoeting in de wijk tot kennisdeling, innovatie en samenwerking. De kansrijke richtingen vragen niet altijd om nieuw aanbod. Soms ligt de oplossing juist in het beter benutten van wat er al is, het versterken van samenwerking of het samen met gebruikers onderzoeken wat werkt.

De middag werd afgesloten met een gezamenlijke oogst, waarin deelnemers deze belangrijkste inzichten deelden en bespraken hoe bibliotheken en social designers elkaar kunnen versterken. Tijdens de aansluitende borrel bij Foodhall MingleMush was er ruimte om verder kennis uit te wisselen en nieuwe verbindingen te leggen.

De belangrijkste opbrengst? 

Social design helpt bibliotheken niet alleen om oplossingen te ontwikkelen, maar ook om kritisch te onderzoeken voor wie ze werken, hoe oplossingen tot stand komen en hoe ze daarvan kunnen blijven leren.

Deze editie werd georganiseerd in samenwerking met Probiblio,BiSC, Stichting SPN, Koninklijke Bibliotheek, Bureau AM en Afdeling Buitengewone Zaken.